Siapakah Yang Wajib Memberi Nafkah Kepada Anak Yatim?

Persoalan

“Selepas kematian seorang bapa, siapakah yang wajib memberi nafkah kepada anak-anak yatim yang ditinggalkan? Adakah hanya ibu atau ada tanggungjawab waris lain?”

Tanggungjawab Nafkah Anak Yatim Dalam Islam

Al-Qur’an menegaskan:

وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ

“…dan waris pun menanggung kewajipan yang seperti itu.”

Surah al-Baqarah: 233

Ayat ini menjadi dalil bahawa nafkah anak yatim adalah tanggungjawab waris lelaki yang terdekat selepas kematian bapa. Allah SWT mewajibkan nafkah atas bapa, kemudian menyebut waris dengan kewajipan “seperti itu”. Inilah pendapat mazhab Hanbali: nafkah wajib atas waris mengikut kadar bahagian pusakanya, malah dalam satu riwayat Imam Ahmad ia khusus atas kaum lelaki (‘asabah), berdasarkan keputusan Saidina Umar RA yang mewajibkan sepupu-sepupu lelaki menanggung nafkah seorang bayi (al-Mughni, 8/217). Mazhab Hanafi juga mewajibkannya atas kerabat mahram, termasuk bapa saudara, dengan keutamaan kepada yang mewarisi (Bada’i‘ as-Sana’i‘, 4/31–33). Mazhab Syafie lebih sempit: Imam asy-Syafie mentafsirkan “seperti itu” sebagai larangan memudaratkan (tafsiran Ibn Abbas RA), maka nafkah kerabat hanya wajib atas usul dan furu‘ (Mughni al-Muhtaj, 5/184). Mazhab Maliki lebih sempit lagi, iaitu ibu bapa dan anak sahaja (al-Mughni, 8/212, 217).

Siapa Yang Paling Utama?

Pertama, bapa (semasa hidup):

• Wajib menanggung nafkah anak-anaknya.

Kedua, selepas bapa meninggal dunia:

• Jika anak yatim mempunyai harta sendiri (termasuk bahagian pusaka bapanya), nafkahnya diambil daripada hartanya terlebih dahulu.
• Jika tidak berharta, nafkahnya wajib atas datuk sebelah bapa (jika masih hidup dan berkemampuan).
• Bapa saudara sebelah bapa (adik-beradik lelaki ayah).
• Waris lelaki lain yang berhak ke atas harta pusaka si mati, mengikut kadar kemampuan mereka.

Ibu tidak dipertanggungjawabkan mencari nafkah. Peranannya lebih kepada penjagaan, kasih sayang dan pendidikan anak-anak. Namun, realiti hari ini ramai ibu tunggal yang terpaksa berhempas pulas bekerja demi membesarkan anak-anak kerana waris lelaki mengabaikan tanggungjawab mereka.

Isu Masyarakat Hari Ini

• Ramai bapa saudara atau waris lelaki berkata: “Itu anak dia, bukan anak kita.”
• Padahal, Islam sudah meletakkan tanggungjawab nafkah atas bahu waris lelaki selepas kematian si ayah.
• Akibatnya, ramai ibu tunggal yang terpaksa menjual makanan, bekerja kasar atau berhutang semata-mata untuk membesarkan anak-anak.

Ini bukan soal tidak tahu hukum, tetapi soal nafsu dan sikap tidak mahu bertanggungjawab.

Peranan Masyarakat

1. Ahli keluarga terdekat: Segera ambil tanggungjawab nafkah anak yatim sebaik kematian bapa.
2. Masyarakat umum: Wujudkan kesedaran melalui kuliah, tazkirah dan perbincangan terbuka agar tidak berulang pengabaian ini.
3. Institusi agama: Boleh menyalurkan bantuan sementara, tetapi tanggungjawab utama tetap di bahu waris lelaki.

Kesimpulan

• Nafkah anak yatim bukan beban ibu semata-mata, tetapi tanggungjawab waris lelaki terdekat mengikut susunan nasab (dalam mazhab Syafie, kewajipan ini terhad kepada usul seperti datuk, manakala kerabat lain sangat dituntut membantu).
• Jika waris mengabaikan, mereka berdosa kerana meninggalkan amanah syarak.
• Umat Islam perlu diberi kesedaran bahawa menjaga anak yatim bukan sekadar sedekah, tetapi tanggungjawab wajib yang akan ditanya oleh Allah SWT di akhirat kelak.

“Membela anak yatim bukan pilihan, tetapi kewajipan bagi waris yang sah.”